Du wateyên bêjeya Dîrokê hene. Yek ji bûyer û kiryarên ku di demên kevin de bi gelemperî ji aliyê mirovan ve çêbûne û pêk hatine re dîrok tê gotin. Û ya din jî, ji agahî û zanyariyên ku di encama lêkolîn û xebetên ku derbarê bûyerên di demên bihûrî de hatine peydakirin re dîrok tê gotin.

   Ji ber ku bûyereke ku di demên kevin de pêk hatiye êdî derbas bûye û careke din nikare ji nû ve pêk bê. Lewre riyekî ku mirovan serarast bibe paşerojê jî nîne, lê mirov dikare bi hin zanyariyên ku derbarê bûyerên paşerojê de hene, dîrokê bîne ber çavên xwe. Ji vê pêve jî, ji bo ku mirov bikare vê yekê bîne ber çavan, bêguman hewcedarî bi delîl û ispatên ku paşerojê li paş xwe hiştine heye.

   Di zimanê dîrokzanan de, ji van delîl û ispatan re çavkanî yan jî jêder tê gotin. Hem ji nivîsên ku di demên kevin de derbarê mijarekî de ji aliyê dîrokzanan ve hatine nivîsîn û hê îro jî hene re û hem jî, ji dîtinên arkeologan re, çavkanî yan jêder tê gotin. Bêyî van tiştan dîrok nîne. Herweha çîroka hin bûyerên ku di demên kevin de pêk hatine jî, divê bi şiklekî, ji aliyê mirovan ve, ji bo pêşerojê bê ragihandin, lê li ser rastiya vê çîrokê divê qenc bê fikirîn û ev angaşt bi awayekî moqûl bê nirxandin.

   Ligel van hemû tiştan, tu kes tu caran nikare paşerojê derxe holê û bidarizîne, ango bi tenê yê ku bi xwe di paşerojê de jiyaye, ew dikare derbarê bûyerên ku di paşerojê de qewimîne û pêk hatine de, biryarê bide. Lê em hemû bi paşerojê ve girêdayî ne û tu caran nikarin xwe ji bin bandora wê rizgar bikin. Em her yek endamên civakekî ku di demên kifşe de li gor kevneşop, çand û wêjeya xwe jiyaye ne û derbarê tiştên ku me dîtine û hatine serê me de jî xwedî tecrûbe ne.

   Em bi navgîniya tevahiya van tiştên ku di encama kiryarên mirovan de derdikevin holê difikirin, lêdikolin û mûhakeme dikin. Û em bi van zanyariyên ku bi vî awayî bi dest dixin, hem dîrokê û hem jî pêşerojê dinirxînin. Herweha riyekî ku em bikarin dîrokê bînin ber çavê xwe jî ev e ku divê em hay ji dîroka jiyana rojane hebin û kevneşopên bav û kalan bidin berdewamkirin. Û riya din jî divê dîrok bi awayekî zanîstî û dilsoz bê nivîsîn, da ku paşeroj ji pêşerojê re bê ragihandin.

   Di warê dîroka bi nivîskî de jî, her dîrokzanek ji bo berhema ku dinivîse li gor mijarê carna çavkaniyên cûda bikar tîne. Lê dîrokzanên ku li ser paşeroj û dîroka xelkê xwe nivîsîne, li gor şert û mercê demên ku tê de jiyana xwe domandine, bi gelemperî di bin bandora hîsên netewî de mane û agahiyên ku nivîsîne, li gor daxwazî û siyaseta rêveberiya dewleta xwe nivîsîne. Ji ber vê yekê derbarê rastiya dîroka bi nivîskî de jî, carna li ser heman mijarê agahî û zanyariyên newekhev ango cûda derdikevin holê.

   Loma gava mirov derbarê dîrokê de lêkolînê bike, pirr zelal dibîne ku her dîrokzanekî zanyariyên ku di berhemên xwe de nivîsîne, ji jêder û çavkaniyên cûda wergirtine û piştî ku li gor fikir û ramanên xwe şîrove kirine, pêşkêşî civakê kirine. Ango tu kes nikare bêje ku ev jêder an ew çavkanî derbarê dîrokê de agahiyên herî rast radigihînin. Ji ber ku agahiyên hemû jêder û çavkaniyên ku di demên kevin de hatine nivisîn, ji ber van sedemên ku me li jor behsa wan kirine, carna ne di ahengê de ne û ji xwe ev yek jî nepêkan e.  

   Di dîrokê de gelek xelk hene ku medeniyet, şaristanî, dewlet û împeratoriyên mezin damezrandine, lê paşê têk çûne felişîne û bi tevahî ji holê rabûne an jî winda bûne. Herweha hin gel jî hene ku ligel zilm û zordariya dagirkerên kevneperest û bê yasa yên ku bûne belayê serê çand û şaristaniyên gelên qedîm, li ber xwe dane.

   Wan di tevahiya pêvejoya hezarsalên ku bi awayekî bindest, ji hemû mafên xwe yên mirovî bêpar, belengaz, bêxwedî, dîl û pêrîşan jiyana xwe domandine de, xwezayiya kevneşop û zimanê xwe parastine. Bi mînak gelê kurd jî yek ji wan xelkên qedîm e û paşmaya Împeratoriya Med e (John Bulloch, Harvey Morris, No Friends But the Mountains, The Tragic History of the Kurds (New York: Oxford University Press, 1992), rûpel 56).

   Vê împeratoriya gewre berî zayînê di navbera salên 728-550 de, kêm-zêde 178 salan bi dadperwerî û rewnaqiyeke zehf mezin li ser gelek xelkên wekî: Ermenî, Qapadokî, Aşûr, Faris, Part, Ûrartû, Makran, Arî, Baktriya, Satagidya, Araxoziya, Zagartiya, Elam û Dirangiyanîn desthilatdariya xwe domandiye (Dumount, Atlas der Weltgeschichte, Jeremy Black, Köln 2000, rûpel 223; Georges Roux û Johannes Renger, Irak in der Antike, 2005, rûpel 277).

   Lê sed mixabin, ji ber ku Medan di demên kevin de derbarê paşeroj û dîroka xwe de, zêde zanyariyên bi nivîskî li paş xwe nehiştine, îro pirraniya dagirkerên kevneperest û hêzên desthilatdar nasnava gelê kurd înkar dikin û bi angaştên bêbingeh ên ku dajon pêş, naxwazin kurdan wekî xelkekî qedîm bipejirînin.

   Herweha rastiyeke tûj a ku divê bê qebûl bikin jî ew e, ku hem di tevahiya dem û dewranên bihûrî de û hem jî îro, bi gelemperî her xelkek di hemû qadan de li gor serkeftinên paşeroj û dîroka xwe hatiye pejirandin û nirxandin. Ji ber vê yekê divê mirov bikare dîrok, çand û wêjeya xwe heta ku derfet hebe hem bi nivîskî û hem jî bi delîlên derbasdar pêşkêşî cîhanê bike, an na tu caran nikare bi hêsanî nasnava xwe bi tu kesî bide pejirandin.

   Lewre lazim û pêwîste ku gelê kurd jî êdî heta ku pêkan be hem dîroka xwe ya paşerojê û hem jî ya niha binivîse û ji nîjada pêşerojê re jêder û çavkaniyên sudewar li paş xwe bihêle.                    

Ayhanê Bêrtî

27.09.2008